2.2 Świat młodych – kontekst społeczno-kulturowy
Wprowadzenie
Przemiany zachodzące w świecie współczesnej młodzieży wymagają od osób podejmujących posługę towarzyszenia duchowego nie tylko zaangażowania, ale przede wszystkim rzetelnej, opartej na danych empirycznych wiedzy społeczno-kulturowej. Bez dogłębnego zrozumienia warunków, w jakich dorasta współczesne pokolenie, wszelkie próby niesienia pomocy duchowej mogą stać się nieskuteczne lub wręcz przanieść odwrotny skutek, wprowadzając towarzysza w pułapkę nieadekwatnych narzędzi czy fałszywych założeń.
Blok tematyczny 2.2 stanowi kluczowy element formacji duszpasterskiej, ponieważ dostarcza mapy pojęciowej i faktograficznej niezbędnej do właściwego odczytania znaków czasu w życiu młodych ludzi. Poniższe opracowanie integruje wyniki najnowszych badań krajowych (Diagnoza Młodzieży 2026, CBOS, NASK, UNAWEZA, IBE, ESPAD, Visa) oraz materiały własne z projektów formacyjnych.
2.2.1 Pokolenia Z i Alfa – mapa wartości i lęków
Kontekst demograficzny
Pokolenie Alfa, liczące w Polsce około 4,37–5,73 miliona osób, jest najmniej liczną generacją w historii kraju. Rekordowo niska dzietność (współczynnik TFR ≈ 1,1 w 2024 r.) jest efektem nakładania się głębokich procesów kulturowych oraz tak zwanego efektu wąskiego gardła. Zestawienie badań wskazuje z całą mocą, że współczesna młodzież jest „przebodźcowana, zestresowana i uzależniona od ekranów” (Diagnoza Młodzieży 2026), a poziom wiedzy o rzeczywistości społecznej młodego pokolenia jest niski i rozproszony.
Charakterystyka wspólna: silna indywidualizacja
Pokolenie Z (urodzeni 1995–2009) i wchodzące w dorastanie Pokolenie Alfa (urodzeni 2010–2025) są wysoce zindywidualizowane. Ich wyobrażona tożsamość opiera się na pojęciach takich jak:
Rodzice (najczęściej milenialsi) są kluczowymi osobami w kontekście przekazywania wartości i stanowią istotny autorytet. Z drugiej strony młodzież napotyka na barierę nadopiekuńczego i „przekontrolowanego” rodzicielstwa oraz doświadcza zaniedbań emocjonalnych (szacowanych na poziomie około 25% w badaniach UNAWEZA), co osłabia ich naturalne mechanizmy obronne i sprzyja erozji odporności psychicznej. Lęk przed porażką zawodową paraliżuje 78% nastolatków w wieku 15–18 lat (dane Dobre i złe wiadomości, Dbam o Mój Zasięg), co bezpośrednio napędza stany lękowe.
Z badań CBOS wynika, że wiara religijna jest wpisana w górę połowy życiowych wartości młodych; bardzo ważna jest jednak tylko dla około 19% osób poniżej 45 roku życia, a wartości tradycyjne (wiara, patriotyzm) wypierają wartości samorealizacyjne, swobody i edukacji.
Tabela porównawcza
| Obszar analizy | Pokolenie Z (1995–2009) | Pokolenie Alfa (2010–2025) |
| Profil demograficzny | Urodzeni w okresie transformacji cyfrowej i globalizacji; liczniejsze roczniki. | Najmniej liczne pokolenie w historii Polski, efekt wąskiego gardła demograficznego. Diagnoza 2026: 5,73 mln. |
| Środowisko rodzinne | Rodzice z pokolenia X; model wychowania ukierunkowany na niezależność rynkową. | Rodzice milenialsi; dominacja nadopiekuńczości i przekontrolowania; 25% zaniedbań emocjonalnych. |
| Kluczowe wartości | Równość, inkluzywność, autentyczność, zdrowie psychiczne, elastyczność życiowa. | Samodoskonalenie, „cichy sukces”, niezależność opinii, silna asertywność. CBOS: wartość wiary bardzo ważna tylko dla 19%<45 lat. |
| Komunikacja | Tekstowo-wizualna (komunikatory, Instagram, TikTok); komunikacja asynchroniczna. | Zintegrowane środowiska wirtualne, wysoka interaktywność i wielozadaniowość. |
| Główny lęk egzystencjalny | Porazka zawodowa i brak stabilności materialnej w niestabilnym świecie. | Przebodźcowanie, utrata autonomii osobistej, samotność mimo stałego połączenia z siecią. |
| Autorytety | Wyselekcjonowani twórcy internetowi o profilu eksperckim lub aktywistycznym. | Influencerzy z YouTube i TikToka jako główne źródło wzorców tożsamościowych; 40% wskazuje social media jako narzędzie pracy przyszłej (Visa). |
2.2.1a: Głębsza charakterystyka – esencja dorastania, iGen i nowe oblicza kryzysu
ESSENCE – potencjał okresu dorastania (Siegel)
Daniel Siegel, psychiatra i badacz mózgu, w książce Burza w mózgu nastolatka odrzuca mit, że dorastanie to czas „niedojrzałości” i „problemów”. Zamiast tego proponuje model ESSENCE – akronim opisujący cztery kluczowe atrybuty nastoletniego umysłu, które są źródłem potencjału, a nie patologii:
| Litera | Znaczenie (ang.) | Znaczenie (pol.) | Opis |
| ES | Emotional Spark | Iskra emocjonalna | Intensywne przeżywanie emocji, baza empatii i pasji |
| SE | Social Engagement | Zaangażowanie społeczne | Silniejsza potrzeba więzi z rówieśnikami, tworzenie nowych relacji |
| N | Novelty | Poszukiwanie nowości | Odwaga w eksploracji, otwartość na zmiany |
| CE | Creative Exploration | Twórcza eksploracja | Zdolność do kwestionowania konwencji, innowacyjność |
Kluczowa teza Siegela: Adolescencja trwa dziś od około 12. do 24. roku życia. To okres przebudowy mózgu, w którym kora przedczołowa (odpowiedzialna za kontrolę impulsów, planowanie, odraczanie gratyfikacji) rozwija się aż do połowy trzeciej dekady życia. Nie jest to wada. To okres plastyczności, w którym mózg jest szczególnie otwarty na uczenie się, relacje i twórczość.
„To właśnie w tym okresie pojawia się intensywna emocjonalność, zaangażowanie społeczne, a także potrzeba poszukiwania nowości i twórczej eksploracji. Te atrybuty, gdy są właściwie rozumiane i wspierane – mogą ocalić życie na naszej planecie.”
– Daniel Siegel, Burza w mózgu nastolatka
Zagrożenie: Gdy środowisko (cyfrowe, rodzinne, edukacyjne) tłumi te atrybuty zamiast je kanalizować. Zamiast potencjału pojawia się patologia. Poszukiwanie nowości → uzależnienie od dopaminowych bodźców (social media, gry). Zaangażowanie społeczne → FOMO i lęk przed odrzuceniem. Intensywna emocjonalność → stany depresyjne i samookaleczenia.
Dorośli, którzy „tracą kontakt z podstawowymi atrybutami okresu wczesnej młodości, przestają korzystać z potencjału – zaczynają odczuwać nudę, samotność, bezsens i rutynę” (Siegel). Paradoksalnie: to dorośli potrzebują dziś nastolatków, którzy przypomną im, czym jest pasja i odwaga.
iGen – pokolenie, które dorastało ze smartfonem w dłoni (Twenge)
Jean Twenge, psycholożka społeczna i autorka przełomowej książki iGen (2017, wydanie polskie), nadała nazwę pokoleniu urodzonemu po 1995 roku. iGen (skrót od „iGeneracji”) to pierwsze pokolenie, które:
Jeden z cytatów z książki, który najlepiej oddaje ducha iGenu, pochodzi od 13-letniej Atheny: „Myślę, że lubimy nasze telefony bardziej niż ludzi”.
Siedem kluczowych cech iGenu według Twenge:
| Cecha | Opis | Konsekwencja dla towarzysza |
| Wolniejsze dojrzewanie | Mniej randek, mniej praw jazdy, mniej alkoholu, mniej pracy zarobkowej wśród nastolatków | Młody 18-latek zachowuje się jak 15-latek sprzed dekady – to norma rozwojowa, nie patologia |
| Więcej czasu online | Smartfon jako centrum życia towarzyskiego | Nie możesz ignorować świata cyfrowego – to tam toczy się ich życie |
| Mniej snu | Smartfony w sypialni → chroniczny niedobór snu | Zmęczony nastolatek = drażliwy, niezdolny do refleksji |
| Więcej depresji i samotności | Wzrost wskaźników od 2012 roku, szczególnie u dziewcząt | To nie „humorki” – to epidemia. Potrzebujesz protokołu reagowania (zob. 2.2.3) |
| Mniej buntu, więcej tolerancji | iGen akceptuje różnorodność, nie buntuje się przeciw rodzicom | Młody, który „nie buntuje się”, może być wewnętrznie odcięty – bunt to też forma kontaktu |
| Mniej religii | Mniejsze zaangażowanie religijne we wszystkich wyznaniach | Nie zakładaj, że „jakoś wierzy”. Zapytaj. |
| Więcej niepokoju o przyszłość | Klimat, ekonomia, niestabilność | Kryzys to nie tylko „w głowie” – to racjonalna odpowiedź na świat, który odziedziczyli |
„Nadeszło pokolenie internetu – iGen. Urodzeni po 1995 roku, dorastali z telefonem komórkowym, mieli konto na Instagramie, zanim poszli do liceum, i nie pamiętają czasów sprzed internetu.”
– Jean Twenge, iGen
Wielkie Przeprogramowanie. Od zabawy do ekranu (Haidt, rozszerzenie)
Jonathan Haidt w Niespokojnym pokoleniu (2024, wyd. pol. 2025) precyzuje mechanizm kryzysu: nie chodzi po prostu o „smartfony”, ale o historyczną i bezprecedensową transformację dzieciństwa:
Przed 2012 rokiem: dzieciństwo oparte na zabawie (play-based childhood) – swobodna zabawa na podwórku, ryzyko fizyczne, negocjacje z rówieśnikami bez nadzoru dorosłych, nuda, która uczyła kreatywności.
Po 2012 roku: dzieciństwo oparte na ekranie (phone-based childhood) – nadzór rodzicielski w świecie fizycznym („nie wychodź sam, to niebezpieczne”) przy jednoczesnym braku nadzoru w świecie cyfrowym („nie sprawdzałem, co robi na telefonie”).
Haidt wyróżnia cztery podstawowe krzywdy phone-based childhood:
Różnica płci w kryzysie (Haidt):
| Aspekt | Dziewczęta | Chłopcy |
| Główny mechanizm | Internalizacja – lęk, depresja, samookaleczenia | Eksternalizacja: wycofanie, izolacja, ucieczka w gry/porno |
| Tempo kryzysu | Szybsze i bardziej widoczne od 2012 | Wolniejsze, ale równie głębokie |
| Wykres | „Kij hokejowy” – ostry wzrost | Łagodniejszy, ale stały wzrost |
| Platformy | Instagram, TikTok: porównywanie wyglądu | YouTube, gry: wycofanie w świat wirtualny |
| Samookaleczenia | Niemal potroiły się u dziewcząt 10–14 lat (2010–2020) | Wzrost mniejszy, ale też znaczący |
| Samobójstwa | Więcej prób, mniej zgonów | Mniej prób, ale 7,4× więcej zgonów (w PL) |
„Dziewczęta poszły na dno pierwsze i najszybciej. Ale chłopcy – oni po prostu się wycofali.”
– Jonathan Haidt, The Anxious Generation / Niespokojne pokolenie
Towarzyszenie chłopcom i dziewczętom wymaga różnych strategii. Dziewczyna w kryzysie częściej powie o tym wprost („nie chce mi się żyć”), ale nie zawsze zostanie usłyszana. Chłopiec rzadko mówi – jego kryzys objawia się milczeniem, wycofaniem, ucieczką w świat wirtualny. Towarzysz musi nauczyć się czytać ciszę.
Lęk klimatyczny – nowa forma cierpienia egzystencjalnego (Aho)
Talitha Amadea Aho w książce In Deep Waters: Spiritual Care for Young People in a Climate Crisis (2022) zwraca uwagę na wymiar kryzysu, który często umyka duszpasterzom: lęk klimatyczny (eco-anxiety).
Młodzi ludzie. W przeciwieństwie do starszych pokoleń – nie mają luksusu myślenia, że „jakoś to będzie”. Kryzys klimatyczny jest dla nich realnym zagrożeniem egzystencjalnym, które wpływa na decyzje o posiadaniu dzieci, wyborze kariery, a nawet sensie życia.
„Zmiany klimatyczne nałożyły niesprawiedliwy ciężar na najmłodsze pokolenia. To one muszą się organizować i działać, żeby przeżyć. Ludzie wiary są winni tym młodym odważne duchowe wsparcie, gdy mierzą się z ponurą przyszłością.”
– z recenzji In Deep Waters
Implikacja dla towarzysza: Gdy młody człowiek mówi „po co cokolwiek planować, skoro świat się kończy”. To nie jest nastoletnia dramaturgia. To racjonalna odpowiedź na rzeczywistość, którą odziedziczył. Twoja rola: nie bagatelizować („nie przesadzaj, będzie dobrze”), ale też nie pogrążać („masz rację, wszystko stracone”). Trzecia droga: towarzyszyć w niepewności – pomóc znaleźć sens i sprawczość nawet wtedy, gdy przyszłość jest niejasna.
Hikikomori – „dorastanie bez końca” (Saitō)
Japoński psychiatra Tamaki Saitō w książce Hikikomori: Adolescence Without End (1998, wyd. ang. 2013) opisał zjawisko, które z Japonii rozprzestrzeniło się na cały świat: skrajne wycofanie społeczne.
Hikikomori to osoba (najczęściej młody mężczyzna), która:
Saitō podkreśla, że hikikomori nie jest chorobą psychiczną w klasycznym sensie. To systemowy symptom społeczeństwa, które stawia przed młodymi niemożliwe do spełnienia oczekiwania (perfekcyjne wyniki w szkole, prestiżowa praca, idealny związek), a jednocześnie nie daje im narzędzi do radzenia sobie z porażką.
Hikikomori jako metafora współczesnej młodzieży: Tytuł książki Saitō – Adolescence Without End (Dorastanie bez końca) – diagnozuje problem wykraczający daleko poza Japonię. W świecie, gdzie:
możemy mówić o kolektywnym hikikomori, nie w sensie klinicznym, ale jako o zjawisku kulturowym: przedłużonej adolescencji, w której młody człowiek nie widzi sensu w podejmowaniu dorosłych ról.
„Hikikomori to nie choroba. To symptom. Społeczeństwo, które produkuje hikikomori, jest chore, nie oni.”
– Tamaki Saitō, Hikikomori: Adolescence Without End
Siedem lekcji z Saitō dla towarzysza:
2.2.2 Środowisko cyfrowe jako przestrzeń życiowa
Środowisko cyfrowe przestało być jedynie narzędziem ułatwiającym komunikację – stało się naturalną przestrzenią życiową młodych ludzi, kształtującą ich nawyki poznawcze i behawioralne. Według Diagnozy Młodzieży 2026 metatrendy pokolenia obejmują m.in. indywidualizm i redefinicję relacji, cyfrową immersję/algorytmy/AI oraz chroniczny kryzys, napięcie i lęk.
Czas ekranu: twarde dane
Według badań Internet dzieci (Instytut Cyfrowego Obywatelstwa, 2025):
Raport Dobre i złe wiadomości podkreśla, że granica między światem realnym a wirtualnym praktycznie zanikła; młodzi są pokoleniem cyfrowych tubylców.
Problematyczne Użytkowanie Internetu (PUI)
Według najnowszych badań polskich nastolatków:
Zmiany poznawcze i neurobiologiczne
Intensywna wielozadaniowość medialna modyfikuje struktury mózgu odpowiedzialne za kontrolę poznawczą oraz regulację emocji. W konsekwencji młodzi ludzie wykazują:
To zjawisko określa się jako „cyborgizacja” pokolenia Alfa (Diagnoza Młodzieży 2026).
Self-tracking: kontrola jako nowa forma lęku
Młodzież wykazuje silną tendencję do stałego monitorowania parametrów życiowych (sen, tętno, kroki). Z jednej strony daje to poczucie sprawczości, z drugiej wzmacnia obsesyjny lęk o zdrowie i perfekcjonistyczny obraz samego siebie.
Zmagania towarzysza w przestrzeni cyfrowej
Stałe przebodźcowanie utrudnia wejście w stan ciszy i refleksji, niezbędne w procesie rozeznawania duchowego i modlitwy kontemplacyjnej. Towarzysz musi wykształcić nowe, adekwatne metody wprowadzania młodych ludzi w przestrzeń sakralną:
„Nie ma użytkowników, są ludzie. O społecznej odpowiedzialności za przestrzeń cyfrową.”
– Internet dzieci, Instytut Cyfrowego Obywatelstwa, 2025
2.2.3 Nowe formy cierpienia psychicznego i patologii relacyjnych
Analiza kliniczna i socjologiczna kondycji psychicznej współczesnej młodzieży ujawnia drastyczne nasilenie się stanów patologicznych, które bezpośrednio korelują z ich aktywnością w sieci.
Tabela syntetyzująca kluczowe wskaźniki cierpienia
| Wskaźnik | Wartość | Populacja / Źródło |
| Podejrzenie depresji w szkole ponadpodstawowej | 38,7% | Uczniowie szkół średnich, Dobre i złe wiadomości |
| Doświadczenie przemocy rówieśniczej (realnej lub w sieci) | 62,0% | Nastolatki 15–18 lat |
| Poczucie osamotnienia w życiu codziennym | 50,0% | Nastolatki korzystające z mediów społecznościowych |
| Doświadczenie przemocy fizycznej w ciągu życia | 48,0% | Osoby 11–17 lat |
| Doświadczenie przemocy psychicznej w ciągu życia | 48,0% | Osoby 11–17 lat |
| Wysoki poziom lęku przed odłączeniem (FOMO) | 17,0% | Ogólna populacja nastolatków |
| Deklaracja podjęcia próby samobójczej | 8,8% | Uczniowie szkół, UNAWEZA |
| Aktywne okaleczanie własnego ciała | 16,0% | Ogólna populacja adolescentów |
| Brak zaangażowania w związki partnerskie | 44,0% | Młodzi dorośli 18–29 lat |
| Chroniczny brak motywacji | 52,4% | UNAWEZA |
| „Traci głowę” w trudnych sytuacjach | 67,4% | UNAWEZA |
| Spodziewa się porażki w życiu | 44,1% | UNAWEZA |
Dane z badań: UNAWEZA, CBOS, ESPAD 2024, IBE, Diagnoza Młodzieży 2026, NASK, Dbam o Mój Zasięg.
Mechanizmy cierpienia
Samotność, FOMO, porównywanie
Tylko 39% uczniów w wieku 15–18 lat deklaruje pozytywny stosunek do własnej osoby, podczas gdy 33% wyraża wyraźne niezadowolenie z siebie. Prawie 40% nastolatków doświadcza obniżenia samooceny w wyniku ciągłego porównywania się z rówieśnikami w mediach społecznościowych (Dobre i złe wiadomości).
Kluczowe mechanizmy:
Depresja, autoagresja, samobójstwo
Według danych:
„Chciałbym / chciałabym zniknąć” – ponad 80% dzieci w sytuacji kłopotliwej nie znajduje rozwiązań. Czasem próba samobójcza wydaje się im jedynym sposobem, żeby przerwać cierpienie.
– MŁODE GŁOWY. Otwarcie o zdrowiu psychicznym, UNAWEZA, 2023
Paraliż decyzyjny – dane systemowe
Z materiałów własnych (Obsidian):
Młodzi mężczyźni są szczególnie dotknięci presją tradycyjnej męskości: „musisz wiedzieć, czego chcesz”, „mężczyzna nie zmienia zdania”. Kiedy rzeczywistość nie pasuje do ideału, pojawia się wstyd i jeszcze głębszy paraliż.
Wskazówka dla towarzysza: Paraliż decyzyjny nie jest tylko problemem indywidualnym, jest efektem „systemu naczyń połączonych”: kryzys mieszkaniowy (średnia wieku opuszczenia domu: 26,7 lat), 65% osób 25–29 lat mieszka z rodzicami, presja finansowa, 59% odkłada wyprowadzkę z powodu finansów, opóźniona dorosłość i kulturowy ideał decyzyjnej perfekcji. 42% mężczyzn 18–29 lat czuje się „porażką” (IFS 2025).
2.2.4 Duchowość „niezinstytucjonalizowana” – odrzucenie, sekularyzacja i moralistyczny deizm terapeutyczny (MTD)
Kontekst: sekularyzacja w liczbach
Według danych CBOS (2024) oraz badań Religijność Polaków w ostatnich dziesięcioleciach i Ewolucja postaw młodzieży wobec religii i Kościoła katolickiego (Polityka i Społeczeństwo, 2025):
Najistotniejszą przyczyną odejścia młodych z Kościoła nie są wyłącznie nagłośnione skandale czy pandemie, ale przede wszystkim brak osobistej potrzeby, obojętność egzystencjalna i strata zainteresowania sprawami wiary.
Moralistyczny Deizm Terapeutyczny (MTD)
Socjolodzy Christian Smith i Melina Lundquist Denton zdefiniowali nową formę religijności, która – nawet u osób formalnie katolickich – zastępuje chrześcijaństwo uproszczoną wersją. MTD nie jest typową deklaracją ateizmu. To filtr, przez który młodzi odbierają każdą religię, w tym własną.
Pięć podstawowych założeń MTD
Z teologicznego punktu widzenia: MTD jest zniekształceniem i zaprzeczeniem chrześcijaństwa. Odrzuca tajemnicę Wcielenia, potrzebę odkupienia, grzech, nawrócenie, krzyż oraz konieczność formacji sumienia w oparciu o autorytet Boga. Bóg staje się środkiem do celu, jakim jest dobre samopoczucie psychiczne, a nie osobą, która woła, kocha i wymaga.
Spiritual bypassing – pułapka pobożności
Młodzi ludzie ukształtowani przez MTD wykazują silną tendencję do spiritual bypassing (ucieczki w powierzchowną duchowość lub pobożność w celu uniknięcia konfrontacji z realnym cierpieniem psychicznym czy problemami emocjonalnymi).
Typowe mechanizmy:
Wskazówka dla towarzysza: Tradycyjne nauczanie o grzechu i wymaganiach moralnych bywa przez młodzież odrzucane jako opresyjne i sprzeczne z ich dążeniem do dobrostanu. Tradycyjne autorytety kościelne są zastępowane przez influencerów, którzy kreują atrakcyjne i lekkie formy duchowości bez wymagań. Zadaniem osoby towarzyszącej jest delikatna dekonstrukcja terapeutycznego obrazu Boga i pomoc młodemu człowiekowi w odkryciu Boga Biblii – który kocha, ale też wzywa do pójścia trudną drogą nawrócenia.
Pytanie otwierające: „Jak wygląda Twój Bóg, gdy nie prosisz Go o nic?”
Literatura i źródła
Raporty badawcze wykorzystane bezpośrednio
| # | Tytuł | Autor/Instytucja | Rok |
| 1 | Diagnoza Młodzieży. Raport i rekomendacje | Rabiej P. i in. | 2026 |
| 2 | MŁODE GŁOWY. Otwarcie o zdrowiu psychicznym | Dębski M., Flis J. / Fundacja UNAWEZA | 2023 |
| 3 | Dobre i złe wiadomości – życie online i offline a zdrowie psychiczne polskich nastolatków | Dębski M., Pyżalski J., Borchet J., Witkowska H. / Dbam o Mój Zasięg | 2025 |
| 4 | Jak wspierać młodzież w niestabilnym świecie? | Grzelak S., Żyro D. / IPZIN | 2023 |
| 5 | Internet dzieci. Raport z monitoringu obecności dzieci i młodzieży w internecie | Bigaj M., Ciesiołkiewicz K. i in. / Instytut Cyfrowego Obywatelstwa | 2025 |
| 6 | Nastolatki. Raport z ogólnopolskiego badania uczniów i rodziców | Ładna A. (red.) / NASK | 2025 |
| 7 | Zdrowa Szkoła. Ocena jakości relacji szkolnych | Dębski M., Flis J. / Dbam o Mój Zasięg | 2022 |
| 8 | Deklarowane wartości i cele życiowe młodych Polaków | Roguska B. / CBOS | 2025 |
| 9 | Religijność Polaków w ostatnich dziesięcioleciach | CBOS | 2024 |
| 10 | Ewolucja postaw młodzieży w Polsce wobec religii i Kościoła katolickiego w XXI wieku | Tasak A. / Polityka i Społeczeństwo | 2025 |
| 11 | Religia w szkołach | CBOS | 2024 |
| 12 | Polskość w XXI wieku. Rodzaje identyfikacji narodowej | Rogoza M., Marchlewska M. i in. / PAN | 2024 |
| 13 | Raport z badania kondycji psychicznej młodzieży | Solecki R. / Krakowski Instytut Logoterapii | 2022 |
| 14 | Używanie alkoholu i narkotyków przez młodzież szkolną (ESPAD) | Sierosławski J., Sierosławska U. | 2024 |
| 15 | Emocje. Przedmiot obowiązkowy | Kulus-Klepacka A., Zwierko-Odachowska M. / Fundacja Uniwersytet Dzieci | 2025 |
| 16 | Klimat, relacje i dobrostan w szkole | SOS dla Edukacji | 2025 |
| 17 | Badanie Visa: pokolenie Alfa oczekuje świata pełnej wygody | Visa | 2023 |
| 18 | Młodzież na rzecz globalnych wyzwań | Walczak B., Tędziagolska M. / Centrum Edukacji Obywatelskiej | 2022 |
| 19 | Ważni ludzie z małych miejsc. Głosy młodzieży z małych miejscowości | Ostrowski Ł., Pierścińska A. / Fundacja Stocznia | 2025 |
| 20 | Raport o zagrożeniach bezpieczeństwa i rozwoju dzieci w Polsce | Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę | 2022 |
Literatura międzynarodowa
| # | Tytuł / Autor | Rok | Kluczowy wkład |
| 21 | The Anxious Generation / Haidt J. | 2024 | Wielkie przeprogramowanie dzieciństwa ~2012 |
| 22 | The Coddling of the American Mind / Haidt J., Lukianoff G. | 2018 | 3 wielkie prawdy – safetyizm, emocjonalny tyran, polaryzacja |
| 23 | Moralistic Therapeutic Deism / Smith C., Denton M.L. | 2005 | 5 założeń MTD |
| 24 | The Paradox of Choice / Schwartz B. | 2004 | Choice overload |
| 25 | MBD mortality in Poland / Frontiers in Public Health | 2025 | SDR 4.70→13.42/100k |